معرفی مرکز


مرکز تحقیقات حفاظت خاک وآب کوهین ( دانشگاه تهران ) در کیلومتر 42 جاده قدیم قزوین- رشت در مجاورت روستای بکندی واقع گردیده و مساحتی بالغ بر 78 هکتار را داراست. سابقه فعالیت این مرکز بیش از 40 سال بوده که به لحاظ شرایط خاص اقلیمی، جاده دسترسی و دیم خیز بودن منطقه به عنوان یکی از ایستگاه های حفاظت خاک و آب در مناطق دیمکاری کشور انتخاب گردیده است. وجود زیر ساخت های منحصربه فرد ویژه در این مرکز مبتنی بر اصول و عملیات کشاورزی در مناطق دیم بوده و به لحاظ کنترل فرسایش و رواناب، ذخیره و حفظ رطوبت، تراس بندی و پیاده سازی شیب مجاز کشت، قطعه بندی و نوارهای الگوئی عمود بر شیب، تعبیه مخازن جمع آوری و تجزیه عناصر رسوبات فرسایشی، باغات دیم مثمر در اراضی شیب دار، کشت مخلوط زراعت- باغ( جنگل- زراعت)، توسعه کشت گیاهان معطر و داروئی، تولید و مصرف کودهای بیولوژیک ( ورمی کمپوست )، کشاورزی ارگانیک، کشت مستقیم و بدون خاک ورزی، هواشناسی کاملاً اتوماتیک، تأسیسات جمع آوری و ذخیره آب باران، سامانه مدیریت داده ها از طریق جی آی اس، ایستگاه تکثیر و برررسی ذخائر ژنتیکی بانک ژن، معرفی گیاهان علوفه ای جدید ضد فرسایش و مرکز توسعه کشت و اصلاح ارقام پائیزه محصولات متنوع فعالیت های چشمگیری دارد. برقراری ارتباط چندجانبه بین اساتید، دانشجویان، کارشناسان اجرائی، مراکز ترویج و خدمات جهاد کشاورزی، مددکاران ترویجی و کشاورزان پیشروی مناطق مختلف به عنوان نقطعه عطفی بر گرایش ها و نیازهای ملی این مرکز قلمداد می گردد. بازدیدهای آموزشی دانشجویان، بازدیدهای فنی پژوهشگران و کارشناسان داخل و خارج کشور، بازدیدهای ترویجی کشاورزان و مراجعه صاحب نظران بخش کشاورزی نیز موجب ارتقاء سطح مهارتی و توسعه مزارع الگوئی این مرکز گردیده است. با توجه به مشکلات تأمین بودجه اختصاصی در اغلب مراکز کل کشور، این مرکز تاکنون توانسته به عنوان مرکز خودگردان علاوه بر انجام امور محوله و ظایف آموزشی تعیین شده، حداکثر بهره وری را از درآمدهای محدود در سنوات خشکسالی داشته باشد. با این حال با جهت گیری خاصی در این مرکز پیش یابی مسائل، مشکلات و عوامل دخیل در آینده محصولات دیم کشور را می توان فراتر از زمان کنونی یافت. به گونه ای که آثار تدریجی نوسانات دمائی، کاهش نزولات جوی، فرسایش خاک، تهدیدات تولید محصولات دیم و تبدیل اراضی مناسب کشت محصولات دیم با دیمزارهای کم بازده را می توان بطور کلی پیش یابی نمود. لزوم برنامه ریزی وسیع جهت دستیابی به عواقب گرم شدن تدریجی کره زمین و فراهم شدن شدت تأثیر تنش های محیطی بر عملکرد کمّی وکیفی محصولات کشاورزی دیم و حاصلخیزی و کیفیت خاک زراعی در بردارنده نتایجی در خور تعمیم و حائز اهمیت در زیر بخش های مختلف کشاورزی است به گونه ای که تأمین کننده محیطی مناسب پژوهش ها و طرحهای بلند مدت بوده و به لحاظ تنوع عوامل محیطی و جامع بودن شرایط اعمال شده می تواند هزینه های سنگین تأمین شرایط مصنوعی را با وجودی چنین شرایط طبیعی جایگزین نماید.

تاریخچه


   با نگاهی گذرا بر سابقه این مرکز می توان تغییر رویه های پژوهشی را از کشاورزی پیشرفته تا کشاورزی حفاظتی در چند مرحله خلاصه نمود:

1-       مرکز دیم کاری پیشرفته: با توجه به بارش های قابل توجه این منطقه در 50 سال گذشته عناوینی چون کنترل رواناب، جلوگیری از فرسایش سطحی و زیر سطحی، ذخیره رطوبت و حفظ رطوبت در اراضی شیب دار از مهم ترین اولویت های این مرکز در برنامه ریزی اولیه و از اهداف لزوم تأسیس مرکزی علمی وتحقیقاتی بود. مهمترین عملیات زیر بنائی این مرکز شامل احداث زیر ساخت های تراس بندی شده بر اساس نقشه های توپوگرافی و با رعایت اصولی شیب مجاز بر مبنای تراز خاک برداری و خاک ریزی مناسب جهت کنترل رواناب های ناشی از نزولات جوی و اصلاح الگوی کاشت بود. نتایجی قابل توجهی که در کوتاه ترین مدت کسب و در منابع علمی و دانشگاهی عنوان گردید شامل شیب مجاز عملیات کشاورزی و تغییر جهت خاک ورزی عمود بر شیب زمین بود که به عنوان اصول زراعت در مناطق دیم قابل پذیرش همگانی قرار گرفته است. معرفی ارقام پر بازده، برنامه ریزی تناوب زراعی چند ساله، ابداع روش های خاک ورزی با ادوات پیشرفته، توصیه های کودی وتغذیه ای جهت افزایش عملکرد کمی و کیفی محصولات، مبارزه شیمیائی با علف های هرز و بسیاری از برنامه های مشترک با وزارت کشاورزی در مناطق آبی تا سالهای متمادی مورد تحقیق و پژوهش در این مرکز قرار می گرفت که با تغییر ناگهانی وضعیت آب و هوائی و عدم توجیه کافی نتایج به دست آمده گزینه ای جز تعطیلی و رکود فعالیت ها باقی نمی ماند.

2-       مرحله گذار: تغییر نگرش متولیان امر، مسئولین و برنامه ریزان بخش کشاورزی و عدم توجه کافی پژوهشگران در بهره گیری از شرایط خشکسالی ممتد حاکم بر این مرکز در دهه 1370، موجب تعلیق فعالیت ها و تغییر کاربری پژوهشی این مرکز و خروج کامل از زیر مجموعه تحقیقات وزارت کشاورزی گردید تا جائی که قابل واگذاری و حراج به بخش خصوصی گردید. لازم به ذکر است که این می توانست بهترین فرصت برای پیوستن به مراکز تحقیقات بین المللی در مناطق خشک باشد و از کلیه زیر ساخت های فیزیکی و محیطی لازم نیز برخوردار بود. توجه به موقع پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران به عنوان قطب علمی کشاورزی کشور و تفویض اختیارات آن به گروه خاکشناسی در گام نخست از فاجعه ای علمی جلوگیری و مانع از تخریب چنین گنجی ارزشمند گردید که در خور تقدیری تاریخی خواهد بود. عدم وجود منابع مالی، عدم استقرار نیروی انسانی کافی و متخصص، استهلاک ادوات و بعد مسافت تا مرکز همگی از نقاط ضعف و وجود زیر ساخت بی نظیر و امکانات تأسیساتی قابل قبول از نقاط قوت این مرکز به شمار می رفت که از چشمان تیز بین دلسوزان نخبه دانشگاه دور نماند و در اندک زمانی تحت پوشش قرار گرفت.

3-       تأسیس مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آب کوهین ( دانشگاه تهران): با توجه به سوابق و مشکلات طی شده در این مرکز، ادامه روند قبلی در اندک زمانی دچار زوال شرایط و روز مره گی ناشی از مدیریت تک بعدی می گردید که این مسئله موجب تغییر رویه مدیریتی آن از تک بعدی به  مشارکتی گردید. جلب مشارکت نهادها، مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی و سازمان های تحت پوشش وزارت کشاورزی با تأکید بر پوشش مسائل کشاورزی کشور و ریشه یابی ازطریق کشاورزان گام برتری در برقراری تفاهمی عملی بین ترویج کشاورزان، کارشناسان تحقیقات، اساتید دانشگاه و کارشناسان بخش اجرا گردید و مدیریتی دانشگاهی اجرائی را به خود اختصاص داد. برگزاری کارگاه های آموزش بهره برداران بخش کشاورزی، بازدید عملی دانشجویان، اجرای طرح های الکوئی سازمان جهاد کشاورزی، اجرای پایان نامه های دانشجوئی،  برگزاری مراسم روز مزرعه، بازدید پژوهشگران داخلی و خارجی و بازدید اساتید گروه های مختلف دانشگاه شایان توجه و رویدادی بی نظیر را در بخش علمی کشور راه اندازی نموده و در صورت توجه بیشتر مسئولین امر عضویت در مجامع بین المللی را چون شهدی گوارا پذیرا خواهد بود.

4-       مرکزی با شمای کشاورزی حفاظتی: با توجه به تغییر وضعیت آب و هوائی و بروز خشکسالی های ناشی از نوسانات بارندگی، نوسانات دمائی، تنش های محیطی و تبدیل دیم زارها به اراضی کم بازده کاهش بارندگی، نوع بارندگی و وضعیت دشوار تولید در مناطق دیم گزینه ای جز تغییر نگرش و  اصلاح روش ها در دیمکاری نمانده و با وجود امکاناتی از قیبل ارقام مناسب، تجهیزات کافی و آموزش های مستمر شاهد غلبه تقابلی محیط بر مهارت پژوهشگران، کارشناسان، مروجان و کشاورزان هستیم، در صورتی که ثبات شرایط 30 سال گذشته می توانست مهارت علمی بهره برداران را برجسته تر از زراعت آبی نموده و علاوه بر مشکلات معیشتی، نیاز کشور را نیز کامل برطرف و مازاد تولیدی در خور برنامه ریزی اقتصادی داشته باشد. بنابراین، ثبات وضعیت موجود در آینده می تواند بر قهر طبیعت پیشی گرفته و کشاورزی حفاظتی را به عنوان الگوئی مطمئن  معرفی نماید. کشاورزی حفاظتی مشتمل بر دیدگاه ها، ابزار و روش هائی است که در هر منطقه بایستی تعریف خاص خود را داشته و کشاورزی در مناطق خشک را از زراعت آبی کاملاً جدا می داند به عبارتی از مدیریت تولید در زراعت آبی به مدیریت بحران در زراعت دیم تغییر جبهه  می دهد. کشاورزی حفاظتی آرزوی دیرینه محققین علوم و رشته های مختلف در همکاری پایاپای و دوری از یک جانبه نگری است که بسته به شرایط، از دانش بومی گرفته تا علوم نوین همه چیز قابل تأمل و استناد خواهند بود. کشاورزی حفاظتی یعنی تعامل با محیط و بهره گیری از تهدیدات به عنوان تعیین خطوط قرمز تولید و تشخیص بهنگام فرصت ها جهت تهیه راهبردهای طولانی مدت تولید در شرایط بحران تا جائی که از بستر خاک گرفته تا محیط مملو از انرژی های نو مدنظر قرار گیرد. کشاورزی حفاظتی استمرار فعالیت ها را جهت تفکر سرزنده به جای توقف فعالیت ها، جهت مرور خاطرات و تصمیمات ریسک پذیر می انگارد و در یک کلام کشاورزی حفاظتی یعنی از تو حرکت از خدا برکت.