برگزاري كارگاه آموزشي مربيان با مشاركت بسيج سازندگي

در راستای توسعه کشت حبوبات دیم در کشور و پیرو دعوت نامه رسمی بسیج مهندسین کشاورزی استان زنجان در خصوص برگزاری کارگاه آموزشی مربیان در محل مدیریت جهاد کشاورزی ابهر و موافقت ریاست محترم پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، دکتر گودرزوند چگینی پژوهشگر مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آب دانشگاه تهران در اراضی دیم (کوهین) در تاریخ 1396/07/13 به مدت 4 ساعت در جلسه مذکور حضور یافته و مطالبی را با حضور مسئول بسیج مهندسین استان زنجان، معاون مدیریت جهاد کشاورزی ابهر، کارشناسان و مربیان کشاورزی استان زنجان و مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان ابهر در خصوص اصول زراعت دیم و کشت حبوبات دیم به شرح ذیل بیان نمودند. ایشان در ابتدا با تشریح وضعیت دیمکاری در ایران، 17 درصد از کشور را با بارندگی 250 تا 500 میلیمتر در سال دارای شرایط کشت دیم عنوان نمودند که به طور کلی 27 درصد از ریزش ها در پاییز، 43 درصد در زمستان، 26 درصد در بهار و کمتر از 5 درصد آن نیز در تابستان اتفاق میافتد و البته در طول دوره آیش بین 20 تا 40 درصد بارندگی های سال آیش در خاک ذخیره می شود که همین مقدار به رطوبت دریافت شده در سال کشت اضافه شده و لذا با مدیریت صحیح، آب بیشتری برای رشد گیاه فراهم می گردد. همچنین در ادامه مطالبی کلی در خصوص تقسیم بندی آب و هوا بر اساس میزان بارندگی، ویژگی های مناطق خشک و نیمه خشک، نیاز آبی محصولات دیم و مشخصات اقلیمی مناطق خشک بیان گردید و در خصوص ذخیره سازی و حفظ رطوبت در دیمکاری به طور مفصل بحث گردید. در این میان خاک پوش ها (مالچ ها) با کاهش میزان جذب نور توسط خاک، و کاهش حرارت سطح خاک و کاهش سطح تماس خاک با اتمسفر تلفات تبخیری را کاهش می دهند که به مالچ پوشش گیاهی متراکم و پرپشت، مالچ سنگریزه ای برای جلوگیری از فرسایش بادی و کاهش گرد و خاک، مالچ های پلاستیکی، کاغذی، مواد صمغی، روغنی و یا نفتی، مالچ مواد شیمیایی دافع آب مثل سیلیکون ها و الکل های چرب مانند هگزادکانول (کاهش 40 درصد تبخیر)، مالچ خاک خشک (6-5 سانتی متر) در زمینهای ترک دار و مالچ کلشی که موجب ذخیره 50 تا 75 میلیمتر آب بارندگی در خاک می شوند اشاره گردید. ولی مؤثرترین روش استفاده از سامانه های شخم کاهش یافته است زیرا مدیریت زراعی کم هزینه ترین روش در مناطق خشک محسوب می شود. از طرفی با توجه به هزینه زیاد مالچ پاشی، عملا در مقیاس وسیع کاهش تبخیر به صورت جدی امکانپذیر نمی باشد، بنابراین هر چقدر در زمان بذرکاری میزان رطوبت ذخیره شده خاک بیشتر باشد عملکرد نیز بیشتر خواهد بود. علاوه بر این تحت شرایط دیم افزایش یک واحد آب بیشتر از حد آب آستانه تأثیر بسیار زیادی روی عملکرد خواهد گذاشت و راندمان مصرف آب را افزایش خواهد داد که به عنوان نمونه هر یک میلیمتر رطوبت ذخیره شده اضافی عملکرد گندم پاییزه را به طور متوسط 7 کیلوگرم افزایش داده و مازاد رطوبت موجود صرف تولید دانه میشود که بسته به شرایط اقلیمی عملکردی حدود 5 تا 15 کیلوگرم دانه به ازاء هر میلیمتر آب اضافی بهاره در کشت دیم مورد انتظار است. در ادامه مطالبی در خصوص کارایی آیش بیان شد از قبیل اینکه در طول دوره آیش زمین عاری از علف های هرز شود، بقایای کاه و کلش جهت کاهش رواناب و حفظ برف در زمستان روی زمین (کاه و کلش ایستاده) باقی بماند، کلوخه دار کردن خاک قبل از شروع پاییز و زمستان جهت افزایش ذخیره رطوبت بسیار مؤثر است، گاوآهن قلمی، پنجه غازی و کولتیواتور بقایا را برنگردانده و با شخم سطحی علف های هرز را کنترل می کند، استفاده ترکیبی از علف کش ها و ادوات نامبرده نیز می تواند کارآمد باشد، آیش همراه با خشکسالی موجب کاهش کارایی آیش میشود، آیش در سال های کم باران تأثیر بارزتری نسبت به سال های پرباران نشان می دهد، در سال آیش بارندگی های قابل ذخیره بیش از 20 سانتیمتر نفوذ نموده و بارندگی های کم نقشی در ذخیره آب ندارند و در نهایت بارندگی های کم و مداوم قابل ذخیره شدن در خاک هستند. در خاتمه بحث اصول دیمکاری مطالبی در خصوص ذخیره سازی و حفاظت آب در دیمکاری بیان گردید از قبیل اینکه حفاظت آب ذخیره نمودن حداکثر مقدار ممکن نزولات آسمانی در خاک و حفظ آن در منطقه توسعه ریشه از طریق مهار رواناب و کنترل جریان های سطحی، کنترل نفوذ عمقی، اصلاح نفوذپذیری خاک، استفاده از مالچ، آیش صحیح، تراس بندی، آبخیزداری، و ... می باشد، چنانچه بتوان آب کافی در خاک ذخیره کرد، به گونه ای که در زمان بذرکاری میزان قابل توجهی آب در عمق توسعه ریشه فراهم باشد، رشد بسیاری از گیاهان هم امکانپذیر خواهد بود، عملکرد گندم بسیار وابسته به میزان رطوبت ذخیره شده در زمان بذرکاری است، رطوبت ذخیره شده در اعماق پایین از تبخیر مستقیم در امان بوده و در طول فصل رشد همزمان با افزایش رشد طولی ریشه به تدریج در اختیار گیاه قرار می گیرد، در خاک های رسی با وجود ظرفیت نگهداری آب بیشتر به دلیل نفوذپذیری کمتر، بخش اعظمی از آب باران (مخصوصا باران رگباری و شدید) به صورت رواناب از دسترس خارج شده و در نتیجه میزان ذخیره آب به شدت کاهش می یابد، در خاک های رسی میزان آب بیشتری نسبت به خاک های سبک برای رسیدن به نقطه ظرفیت زراعی مورد نیاز است، نقطه پژمردگی دائم خاک رسی در رطوبت حجمی بالاتری ( حدود 22 درصد) نسبت به خاکهای شنی (کمتر از 10 درصد) اتفاق می افتد، باران سنگین در خاک های شنی با نفوذ عمقی بیشتر، آب بیشتری در اعماق ذخیره و در مراحل بعدی رشد به کار می بندد، پایین بودن ظرفیت زراعی در خاکهای سبک سبب میشود بارندگی های سبک نیز در رشد گیاه مؤثر واقع شود و اینکه راکد نمودن آب باران، افزایش نفوذپذیری خاک، مالچ پاشی، آبخیزداری، کم خاک ورزی، تراس بندی، زیر شکن، سیستم زراعی نواری، پخش سیلاب، حفره کنی، استفاده از مواد دافع آب، احداث آببند و سدهای خاکی و بالاخره کشاورزی حفاظتی از مهمترین روش های کنترل جریانات سطحی (رواناب) به شمار می روند. با توجه به حجم زیاد مطالب و استقبال کارشناسان از جنبه های عملی کارگاه مذکور مقرر گردید نشریه ای تحت عنوان اصول زراعت دیم با همکاری پژوهشگران مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آب دانشگاه تهران در اراضی دیم (کوهین)، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، و مدیریت ترویج سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان تدوین و در سایت تالار ترویج دانش و فنون وزارت جهاد کشاورزی قابل دریافت گردد.

اطلاعات بیشتر